Is het verbranden van biomassa om energie op te wekken een goed idee? Volgens de Nederlandse overheid wel, want het steunt bedrijven die deze vorm van ‘groene stroom’ opwekken met miljarden aan subsidies. Maar de duurzaamheidsclaim is een mythe, zo onthulde het onderzoeksjournalistieke platform Zembla op 10 september in een aflevering over de link met energiegigant RWE en ontbossing in Maleisië. Het idee om resten en overblijfselen van de houtverwerkende industrie om te zetten in energie klinkt efficiënt en duurzaam, maar is dat vol te houden als blijkt dat complete bossen worden neergehaald om de ‘scraps’ te produceren, en die vervolgens tot korrels vermalen per schip de halve wereld over gaan om te verdwijnen in de ovens van de energiecentrale van RWE? Natuurlijk niet.
In de uitzending komt aan het licht hoe RWE een sluiproute heeft gevonden in de regelgeving, om aan de duurzaamheidskwalificaties te voldoen en het gekapte hout zo gecertificeerd te krijgen. De zagerij belandt in de administratie als bron van herkomst van de houtpellets, en niet het complete bos dat er voor neergehaald is. De politie doet inmiddels onderzoek naar ‘eventuele misstanden en strafbare feiten’ bij het importeren van biomassa uit Maleisië door RWE, en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) heeft het bedrijf een voorlopige boete opgelegd omdat het niet kan aantonen dat de import uit legaal hout bestaat.
Op maandag 14 september maakte Stichting Comité Schone Lucht hun rechtsgang tegen de Nederlandse staat bekend in het AD. De organisatie eist dat de overheid stopt met de steun voor biomassa als klimaatneutrale oplossing met miljarden belastinggeld. Uit onderzoek samen met het Britse Biofuelwatch trok Comité Schone Lucht eveneens de conclusie dat RWE creatief is met de administratie en bijdraagt aan grootschalige ontbossing met kaalslag en risico op overstromingen als gevolg. Laten we eens kijken of biomassa überhaupt wel overeind blijft als duurzame energiebron als we uitzoomen naar het grotere plaatje?
Het idee achter biomassa als schone manier om stroom op te wekken steunt op de aanname dat verbrand hout klimaatneutraal is omdat een nieuwe boom de vrijgekomen CO₂ weer opneemt. Op papier een gesloten kringloop, maar de praktijk is anders. Een boom die vandaag wordt verbrand, geeft zijn koolstof nu af aan de atmosfeer. De boom die dat zou moeten compenseren, moet vaak nog geplant worden en heeft decennia nodig om te groeien - een tropisch oerwoud zelfs een eeuw of langer. In de realiteit maakt veel gekapt bos plaats voor monocultuur in plaats van rewilding, en blijven grote delen zelfs onbeplant. Uit onderzoek van het Maleisische platform Macaranga, aangehaald in de aanklacht tegen de Staat van Comité Schone Lucht, blijkt dat van de ruim 77.000 hectare bos dat tussen 2012 en 2020 werd gekapt in de deelstaat Pahang slechts circa 3.971 hectare werd herplant. Dat is iets meer dan vijf procent.
Als we kijken naar de uitstoot zelf valt de duurzaamheidsclaim verder uiteen. Aan de schoorsteen stoot het verbranden van hout, per eenheid opgewekte energie, evenveel of méér CO₂ uit dan steenkool. Hout is minder energiedicht en bevat meer vocht, dus je moet er meer van verbranden voor dezelfde hoeveelheid stroom (Sterman et al., 2018) in verhouding tot kolen. De Nederlandse overheid besloot kolencentrales uit te faseren omdat ze te vervuilend waren, maar nu gaat er subsidie naar een brandstof die mogelijk nog viezer is en kappen we er waardevol tropisch bos voor. Daar komt de reis nog bovenop. Het hout wordt met stookolie verbrandende schepen de halve aardbol over vervoerd - een zeereis die onder het Europese emissiehandelssysteem voor routes van buiten de EU maar half wordt belast.
De overheidssteun aan RWE loopt in 2027 af, maar het kabinet reserveert al geld om het stoken van biomassa met een nieuw pakket te steunen. RWE wil de CO₂ die vrijkomt bij het verbranden van hout afvangen en onder de Noordzee opslaan, een techniek die BECCS heet (bio-energie met CO₂-opslag). Op papier levert dat ‘negatieve uitstoot’ op, maar je kunt geen CO₂ afvangen uit houtverbranding zonder ook hout te verbranden. Het afvangen van koolstof vermindert dus niet de hoeveelheid hout die moet worden verbrand - of gekapt. BECCS zou biomassaverbranding opschalen in plaats van het af te bouwen. Daarnaast is de techniek onbewezen op schaal en een geldverslindende gok.
Wat is dan wél een goed idee? In een tijd waarin de overheid zoekt naar potjes om gaten in de begroting te dichten, stelt One Planet Port een andere besteding voor van de 2,5 miljard subsidie die RWE ontvangt, aan concrete oplossingen waarmee Nederland echt vooruit kan en verdere ecologische afbraak wordt afgeremd. In ons Vision Report bieden we oplossingen die veilig binnen de planetaire grenzen blijven en wetenschappelijk onderbouwd zijn. Daarnaast kijken we naar de rol van de haven van Rotterdam als schakel en hefboom - in dit geval de schakel waarlangs de Maleisische pellets hun weg naar de Nederlandse ovens vinden en daarmee onderdeel van een keten die zichzelf ten onrechte groen noemt.
One Planet Port roept de overheid, de gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf op om verder te bouwen aan energie die echt hernieuwbaar is. Zon en offshore wind leveren dezelfde stroom zonder een boom te vellen en zonder die ook maar een mijl te hoeven verschepen. De energieprojecten die nu al in en rond de haven lopen, kunnen samen 23 miljoen ton CO₂ per jaar besparen. Dat is ruim een derde van het hele Nederlandse klimaatdoel voor 2030. De techniek bestaat: meer dan duizend schepen varen wereldwijd al batterij-aangedreven, meer dan honderd grote vrachtschepen gebruiken windvoortstuwing om brandstof te besparen, walstroom wordt in Rotterdam al aangelegd en de infrastructuur voor groene waterstof is in ontwikkeling.
Er zijn oplossingen die het probleem zelfs omkeren. Natuurherstel voor de deur van de haven - de rietlanden, getijdengebieden, zeegrasvelden, oesterriffen en zoutmoerassen van de delta. Deze ‘blauwe koolstof’-ecosystemen slaan van nature koolstof op en houden die eeuwenlang vast. Ons Vision Report noemt natuurherstel een bewezen klimaatoplossing die is opgewassen tegen de taak om ecologische afbraak te stoppen en om te keren - geen enkele technologische oplossing komt daar ook maar in de buurt. Het rapport waarschuwt dat we ons geld nu verspillen aan dure, onbewezen technieken om CO₂ af te vangen. Bovendien doet het meerdere dingen tegelijk: het verbetert de waterkwaliteit, herstelt biodiversiteit, vermindert overstromingsrisico en helpt tegen verzuring van de kustwateren.
Juist omdat de haven van Rotterdam de poort van Europa is, heeft Rotterdam een hand in de oplossing. De haven is de plek waar bepaald wordt wat er wel en niet aan land komt. En Rotterdam zou die rol steviger kunnen oppakken, want het risico van wegkijken is niet abstract. De stad ligt in een delta die de gevolgen van overschrijding van planetaire grenzen nu al voelt. De nieuwe coalitie spreekt in haar akkoord ‘Vaart maken’ de ambitie uit om van Rotterdam de sterkste en schoonste haven ter wereld te maken, en hier ligt een kans om de daad bij het woord te voegen. Als grootste zeehaven van Europa staat Rotterdam voor een keuze. Doorgeefluik blijven voor een vervuilende en schadelijke handel met een betwist groen keurmerk, of de haven van de toekomst worden, waar de transitie daadwerkelijk begint. Allebei tegelijk kan niet.
